Tijdlijn van nicotineontwenning: de neurowetenschap dag voor dag

Kort antwoord: Ontwenning begint meestal 4 tot 24 uur na de laatste sigaret, piekt rond dag 3 en neemt in de drie tot vier weken daarna af. Hersenscans laten zien dat er ongeveer een week na het stoppen het grootste overschot aan nicotinereceptoren is, en dat het aantal na 6 tot 12 weken weer binnen het bereik van een niet-roker ligt. Trek die door prikkels wordt opgeroepen, kan dat allemaal overleven.

Een van de nuttigste dingen die je in het begin van het stoppen kunt doen, is weten wat er komt – niet omdat weten het ongemak wegneemt, maar omdat "dit is dag 3, dit is ongeveer het ergste, en het gaat voorbij" heel anders voelt dan klachten zonder tijdlijn.

Dit is die tijdlijn, opgebouwd uit alleen wat studies hebben gemeten. Waar de wetenschap dun is, zegt de pagina dat.

Vóór de laatste sigaret: de afhankelijke toestand

Nicotine werkt op nicotinerge acetylcholinereceptoren in de hersenen, en bij regelmatige rokers zijn er meer van die receptoren dan bij niet-rokers. Studies met hersenscans van de receptoren met een β2-onderdeel, het belangrijkste doelwit van nicotine, vinden een hogere beschikbaarheid bij rokers die kort geleden zijn gestopt dan bij mensen die nooit rookten. Nicotine werkt ook op het beloningssysteem van de hersenen; ons artikel over dopamine en nicotine behandelt dat deel.

Als je stopt met roken, moeten hersenen die zich hebben aangepast aan een vaste aanvoer van nicotine zich weer terug aanpassen. Ontwenning is hoe dat voelt – vervelend, en eindig. Hoe de hersenen zich in de eerste plaats aanpassen, is het verhaal van nicotinetolerantie.

Uur 0–4: de opbouw

Nicotine verlaat het bloed snel: de halfwaardetijd is gemiddeld ongeveer twee uur, en hetzelfde overzicht merkt op dat merkbare hoeveelheden ongeveer zes tot acht uur na de laatste sigaret aanwezig blijven. Cotinine, de stof waarin nicotine wordt afgebroken, blijft veel langer hangen, met een halfwaardetijd van ongeveer 16 uur.

De meeste mensen merken in deze eerste uren weinig, behalve de bekende aantrekkingskracht op de momenten dat ze normaal zouden roken.

Uur 4–24: de ontwenning begint

Een overzicht van nicotineontwenning legt het begin van het onthoudingssyndroom op 4 tot 24 uur na de laatste dosis. De klachten die het noemt, zijn de standaard zeven: prikkelbaarheid, angst, somberheid, moeite met concentreren, meer honger, slecht slapen en onrust.

De trek komt in golven. Volgens de NHS duurt een trekmoment meestal een paar minuten, hooguit ongeveer 15; geen enkele studie heeft er precies de tijd van opgenomen.

Volgens de CDC is het nicotinegehalte in je bloed na 24 uur tot nul gedaald, en studies naar ontwenning meten een daling van de hartslag na het stoppen.

Dag 1: de acute fase begint

De eerste volle dag is voor veel mensen het moment waarop de ontwenning onmiskenbaar wordt.

Vlakheid. Gewone pleziertjes kunnen gedempt voelen. Dit heeft een naam, anhedonie, en een studie die 1.122 stoppers er vier keer per dag naar vroeg, vond dat het het sterkst was in de eerste dagen na het stoppen, toen de ontwenning op haar hoogtepunt was. Nicotinevervangende middelen verminderden het.

Stresshormonen. Je leest misschien dat het cortisol "piekt" als je stopt. Het onderzoek wijst de andere kant op: nicotine verhoogt cortisol, en studies van één onderzoeksgroep beschrijven een sterke daling van het cortisol in het begin van de onthouding – en vonden dat hoe sterker de daling, hoe eerder mensen weer gingen roken. Wat wel stijgt, is de gevoeligheid: in een labstudie leidde 18 uur zonder sigaretten tot sterkere bloeddrukreacties op stress, slechtere concentratie en een slechtere stemming.

Slaap. Slaapstudies registreren meer korte ontwakingen, wisselingen van slaapfase en wakker worden in de eerste nachten zonder sigaretten, en meer slaperigheid overdag. Het is gemeten, komt vaak voor en is geen teken dat er iets misgaat.

Dag 2–3: de piek van de ontwenning

Het overzicht legt de piek op ongeveer de derde dag, waarna de klachten in de drie tot vier weken erna afnemen. De NHS zegt hetzelfde in gewonere woorden: de klachten zijn meestal het sterkst in de eerste week, "vooral in de eerste 3 dagen".

Verwacht prikkelbaarheid, onrust, slechte concentratie, meer eetlust en onderbroken slaap, allemaal tegelijk op hun sterkst.

Voorbij dag 3 komen telt. Studies bij mensen die zonder hulp stoppen, vinden dat de meeste terugval in de eerste acht dagen gebeurt. Voor praktische aanpakken in deze periode, zie onze overlevingsgids voor week 1.

Dag 4–7: het keerpunt

Na de piek beginnen de meeste klachten af te nemen – langzaam, en niet in een rechte lijn.

Receptoren op hun luidst. Ongeveer een week na het stoppen vond de studie met hersenscans een beschikbaarheid van receptoren die duidelijk hoger was dan bij een niet-roker: de extra receptoren die het roken heeft aangemaakt, zijn er nog, terwijl de nicotine die ze voedde weg is. De studie was klein, dus zie de timing als de beste schatting die er is, niet als een vaststaand gegeven.

Dromen. Ongeveer een derde van de mensen die één tot vier weken gestopt zijn, vertelt over minstens één droom over roken. Ze worden als levendiger beoordeeld dan gewone dromen, en wie ze had, bleef vaker gestopt.

Week 2–4: de lichamelijke ontwenning neemt af

Een overzicht van het bewijs vond dat de kernverschijnselen – boosheid, angst, somberheid, moeite met concentreren, ongeduld, slapeloosheid en onrust – binnen de eerste week pieken en 2 tot 4 weken duren. Bij mensen die op eigen kracht stopten, waren de meeste van die klachten na 30 dagen terug op het niveau van vóór het stoppen; honger en gewichtstoename waren de uitzonderingen.

Angst verdient een aparte opmerking. Ze staat op de officiële lijst van ontwenningsverschijnselen, maar in een studie bij 101 afhankelijke rokers die volledig gestopt bleven, nam de angst na het stoppen niet toe – ze daalde vanaf de eerste week. De auteurs opperen dat uitglijders, en niet het stoppen zelf, achter de angst kunnen zitten die andere studies registreerden.

Hetzelfde overzicht noemt verstopping, hoesten, duizeligheid, meer dromen en zweertjes in de mond als mogelijke gevolgen van stoppen – goed om te weten, zodat niemand zich hoeft af te vragen of er iets anders mis is.

Week 4–12: receptoren terug binnen het normale bereik

Na vier weken kon de studie met hersenscans stoppers niet meer van niet-rokers onderscheiden, en de auteurs concluderen dat de beschikbaarheid van receptoren na 6 tot 12 weken weer op het niveau van een niet-roker is. In die laatste fase werden maar zes mensen gescand, dus het is een schatting, geen vaststaand gegeven.

Ook je stemming komt in beweging. Een overzicht van 26 studies vond dat angst, depressie en stress afnemen na het stoppen, vergeleken met doorroken, en volgens de NHS kan het maar 6 weken duren voordat je de voordelen voor je mentale gezondheid begint te merken.

Maand 3 en later

Wat voor de meeste mensen overblijft, is geen ontwenning maar aangeleerde trek: de aantrekkingskracht die meekomt met een bepaalde plek, persoon of stemming. Die wordt zwakker elke keer dat de situatie voorbijgaat zonder sigaret. In een onderzoek onder ex-rokers die één tot tien jaar gestopt waren, had 59% in het afgelopen jaar zin gehad om te roken, en vond 11% dat een echt probleem.

Er is geen studie die laat zien dat de hersenen na een bepaalde maand "volledig hersteld" of "niet te onderscheiden van die van iemand die nooit rookte" zijn, dus deze pagina beweert dat ook niet.

Bronnen

Hughes JR. "Effects of abstinence from tobacco: valid symptoms and time course." Nicotine & Tobacco Research, 2007. PubMed
McLaughlin I, Dani JA, De Biasi M. "Nicotine withdrawal." Current Topics in Behavioral Neurosciences, 2015. PMC
Cosgrove KP et al. "β2-Nicotinic acetylcholine receptor availability during acute and prolonged abstinence from tobacco smoking." Archives of General Psychiatry, 2009. PubMed
West R, Hajek P. "What happens to anxiety levels on giving up smoking?" American Journal of Psychiatry, 1997. PubMed
Hughes JR. "Tobacco withdrawal in self-quitters." Journal of Consulting and Clinical Psychology, 1992. PubMed
al'Absi M. "Hypothalamic-pituitary-adrenocortical responses to psychological stress and risk for smoking relapse." International Journal of Psychophysiology, 2006. PubMed
Benowitz NL, Hukkanen J, Jacob P. "Nicotine chemistry, metabolism, kinetics and biomarkers." Handbook of Experimental Pharmacology, 2009. PMC

Veelgestelde vragen

Wanneer is nicotineontwenning op haar ergst?

Rond dag 3. Een overzicht van nicotineontwenning legt de piek op ongeveer de derde dag, en volgens de NHS zijn de klachten meestal het sterkst in de eerste week, vooral in de eerste drie dagen. De meeste mensen beschrijven de tweede en derde dag als het zwaarste punt van het stoppen.

Hoe lang duurt nicotineontwenning?

De kernverschijnselen duren twee tot vier weken, en de NHS schat het gemiddelde op drie tot vier weken, soms een paar maanden. Trek die door bepaalde situaties wordt opgeroepen, kan maanden en soms jaren blijven opduiken, meestal minder vaak en minder sterk dan in de eerste weken.

Is nicotineontwenning gevaarlijk?

Van nicotineontwenning is niet bekend dat ze epileptische aanvallen of een delier veroorzaakt, zoals alcoholontwenning dat kan; ze is heel vervelend, maar lichamelijk niet gevaarlijk. Twee waarschuwingen zijn belangrijk. Ten eerste is somberheid een ontwenningsverschijnsel, en in één studie voorspelde somberheid na het stoppen dat mensen weer gingen roken – zakt je stemming sterk weg, of heb je een depressie gehad, vertel het dan je arts, en heb je gedachten om jezelf iets aan te doen, zoek dan meteen hulp (113 Zelfmoordpreventie: bel gratis 113, 24/7 bereikbaar, ook via chat op 113.nl; in België de Zelfmoordlijn, 1813 (gratis en anoniem, 24/7) – en als je leven direct in gevaar is, bel 112). Ten tweede breekt je lever sommige medicijnen sneller af als je rookt, waaronder clozapine, olanzapine en theofylline, dus de dosis moet misschien omlaag als je stopt. Gebruik je vast medicijnen, of heb je een hartaandoening of een psychische aandoening, praat dan met je arts of apotheker voordat je stopt.

Verandert de tijdlijn van de ontwenning als je zwaarder rookt?

De timing is grotendeels hetzelfde, maar zwaardere, meer afhankelijke rokers hebben vaak heftigere klachten – in de studie naar anhedonie voelden sterk afhankelijke rokers het tot dag 9 sterker. Stopmedicijnen helpen de meeste mensen: in de Cochrane-review verhoogde elke vorm van NVM de kans op stoppen met ongeveer 50–60%, en sterkere doses zoals nicotinekauwgom van 4 mg helpen vooral meer afhankelijke rokers.