De hersenchemie van nicotineontwenning: wat er echt gebeurt

Kort antwoord: Ontwenning ontstaat omdat de hersenen zich hebben aangepast aan werken met nicotine. De best onderzochte verandering zit in de nicotinereceptoren: regelmatig roken verhoogt hun aantal, en een studie met hersenscans vond dat ze een week na het stoppen nog verhoogd waren; de auteurs concluderen dat ze na 6 tot 12 weken terug zijn op het niveau van een niet-roker. Klachten rond stemming, angst, slaap en concentratie pieken meestal in de eerste week en duren twee tot vier weken. Veel van de rest van de chemie wordt nog uitgezocht, en deze pagina zegt waar.

Mensen noemen ontwenning soms "puur psychisch". Dat is het niet alleen. De klachten zijn echt, ze volgen een bekend verloop, en sommige van de veranderingen in de hersenen erachter kun je meten. Als je dat weet, zijn de eerste weken minder beangstigend.

De aangepaste hersenen: wat regelmatig roken verandert

Een toonaangevend farmacologisch overzicht beschrijft wat er gebeurt bij herhaald nicotinegebruik: er ontstaat tolerantie, en de hersenen vergroten het aantal bindingsplaatsen van nicotinerge acetylcholinereceptoren (nAChR's), waarschijnlijk als reactie op het feit dat nicotine ze steeds opnieuw ongevoelig maakt. Hetzelfde overzicht noemt een belangrijk idee over trek: dat die begint wanneer die ongevoelig geworden receptoren, vooral van het type α4β2, vrijkomen van nicotine en herstellen.

Nicotine zet ook de afgifte van dopamine in het beloningssysteem van de hersenen in gang, wat het overzicht "cruciaal voor de belonende effecten van nicotine" noemt, en het werkt in op andere signaalsystemen, waaronder noradrenaline en de stresshormonen van het lichaam. Hoe elk daarvan bij mensen bijdraagt aan de ontwenning, is minder goed gemeten dan de verandering in de receptoren.

Wat er gebeurt als de nicotine wegvalt

De eerste uren. De halfwaardetijd van nicotine is gemiddeld ongeveer twee uur, dus het gehalte daalt snel na de laatste sigaret. Zodra de receptoren vrijkomen van nicotine, beginnen de trek en de onrust.

De eerste week. Volgens de NHS zijn ontwenningsverschijnselen meestal het sterkst in de eerste week, vooral in de eerste 3 dagen. In een studie met hersenscans bij mensen die stopten, was de beschikbaarheid van receptoren na een week zonder roken hoger dan bij niet-rokers – de piek van de mismatch tussen aangepaste hersenen en geen nicotine.

Dopamine. Dierstudies laten zien dat ontwenning de activiteit in het beloningssysteem verlaagt, en dat past bij de vlakke, sombere stemming die veel mensen in het begin beschrijven. Dit rechtstreeks bij mensen meten is lastiger, en de resultaten van scans zijn wisselend.

Stresshormonen. Dit wordt vaak andersom verteld. Nicotine verhoogt cortisol, en in studies bij mensen die stoppen, daalt het cortisol sterk in het begin van de onthouding; de mensen bij wie het cortisol het meest daalt en de stressreactie het zwakst is, krijgen vaak eerder een terugval. Onthouding verhoogde ook de bloeddrukreactie op stressvolle taken en maakte de prestaties daarop slechter. In het begin van het stoppen kun je dus een tijdje minder goed tegen stress – goed om op voorbereid te zijn – maar niet omdat het cortisol omhoogschiet.

Week twee tot vier. Volgens de NHS duren de klachten gemiddeld drie tot vier weken, en sommige mensen voelen ze langer, "soms zelfs een paar maanden". In de studie met hersenscans waren stoppers na vier weken op de scans niet meer van niet-rokers te onderscheiden, en de auteurs concluderen dat de beschikbaarheid van receptoren na 6 tot 12 weken terug is op het niveau van een niet-roker. Mensen bij wie het niveau na vier weken nog hoger was, meldden sterkere trek.

Welke klachten bij de ontwenning horen

Een overzicht van 120 studies door een vooraanstaande onderzoeker van ontwenning vond dat boosheid, angst, depressie, moeite met concentreren, ongeduld, slapeloosheid en onrust geldige ontwenningsverschijnselen zijn die binnen de eerste week pieken en 2–4 weken duren. Verstopping, hoesten, duizeligheid, meer dromen en zweertjes in de mond kunnen ook gevolgen van stoppen zijn. Hetzelfde overzicht vond dat slaperigheid en vermoeidheid geen betrouwbare ontwenningsverschijnselen zijn.

Meer honger komt ook vaak voor; nicotine onderdrukt de eetlust, en die komt terug als je stopt.

We geven geen tabel die elke klacht aan één stof in de hersenen koppelt. Bij elke klacht spelen waarschijnlijk meerdere systemen mee, en het onderzoek ondersteunt geen een-op-eenkaart.

Waarom mensen verschillen

Genen bepalen mee hoe snel je nicotine afbreekt (het enzym CYP2A6) en hoe je receptoren reageren, en allebei hangen samen met hoeveel mensen roken en hoe moeilijk ze het stoppen vinden. Hoe lang en hoeveel je rookte, je mentale gezondheid, slaap en stress, en de steun die je hebt, tellen ook mee. Dat je de ontwenning zwaar vindt, zegt niets over je karakter.

De hersteltijdlijn

Wat het bewijs ondersteunt:

Eerste 3 dagen: de ontwenning is meestal op haar sterkst (NHS)
Eerste week: klachten rond stemming, angst, slaap en concentratie pieken; het aantal receptoren is nog verhoogd
Week 2–4: voor de meeste mensen worden de klachten minder; in één studie met hersenscans was het aantal receptoren na vier weken niet meer van dat van niet-rokers te onderscheiden
Maanden later: trek die vastzit aan bepaalde plekken, mensen en stemmingen kan af en toe terugkomen; die is aangeleerd en niet chemisch, en wordt zwakker elke keer dat je er een doorstaat

De hersenen passen zich weer aan. De gewoonte duurt langer dan de chemie.

Bronnen

Benowitz NL. "Pharmacology of nicotine: addiction, smoking-induced disease, and therapeutics." Annu Rev Pharmacol Toxicol, 2009. PMC
Benowitz NL, Hukkanen J, Jacob P. "Nicotine chemistry, metabolism, kinetics and biomarkers." Handb Exp Pharmacol, 2009. PMC
Cosgrove KP et al. "β2-Nicotinic acetylcholine receptor availability during acute and prolonged abstinence from tobacco smoking." Arch Gen Psychiatry, 2009. PubMed
Hughes JR. "Effects of abstinence from tobacco: valid symptoms and time course." Nicotine Tob Res, 2007. PubMed
al'Absi M. "Hypothalamic-pituitary-adrenocortical responses to psychological stress and risk for smoking relapse." Int J Psychophysiol, 2006. PubMed
al'Absi M, Amunrud T, Wittmers LE. "Psychophysiological effects of nicotine abstinence and behavioral challenges in habitual smokers." Pharmacol Biochem Behav, 2002. PubMed
NHS. "Managing nicotine withdrawal symptoms." NHS Better Health

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt de chemische ontwenning van nicotine?

Volgens de NHS zijn de klachten meestal het sterkst in de eerste week, vooral in de eerste 3 dagen, en duren ze gemiddeld drie tot vier weken, soms een paar maanden. In één studie met hersenscans concluderen de auteurs dat het aantal receptoren na 6 tot 12 weken terug is op het niveau van een niet-roker. Trek die door prikkels wordt opgeroepen, kan nog maanden of jaren opduiken, maar komt minder vaak en wordt in de loop van de tijd zwakker.

Is nicotineontwenning gevaarlijk?

Voor de meeste mensen is het vervelend en niet gevaarlijk: het veroorzaakt geen epileptische aanvallen of delier, zoals alcoholontwenning dat kan doen. Maar het kan je stemming drukken. Heb je een depressie of een andere psychische aandoening, praat dan met je arts voordat je stopt, want stoppen met roken kan het gehalte van sommige medicijnen in je bloed veranderen, zoals clozapine en olanzapine, en de dosis moet misschien worden gecontroleerd. Voel je je heel somber of heb je gedachten om jezelf iets aan te doen, zoek dan meteen hulp – in het Verenigd Koninkrijk bel je 111 of de Samaritans op 116 123; in Nederland 113 Zelfmoordpreventie: bel gratis 113, 24/7 bereikbaar, ook via chat op 113.nl; in België de Zelfmoordlijn, 1813 (gratis en anoniem, 24/7); is je leven direct in gevaar, bel dan 112.

Gaat mijn hartslag omhoog als ik stop met roken?

Meestal het tegenovergestelde. Nicotine verhoogt je hartslag, en volgens de NHS begint je hartslag binnen 20 minuten na je laatste sigaret weer normaal te worden. Stress in het begin van de ontwenning kan je hart soms toch laten jagen. Heb je pijn op de borst of een hartaandoening, praat dan met een arts.

Kunnen antidepressiva helpen bij nicotineontwenning?

Bupropion (Zyban), een antidepressivum dat is geregistreerd om mensen te helpen stoppen met roken, verhoogt de kans op stoppen: in de Cochrane-review stopten mensen die het slikten ongeveer 1,6 keer zo vaak als mensen met een placebo. Het is alleen op recept verkrijgbaar, is niet voor iedereen geschikt (bijvoorbeeld niet voor mensen met epileptische aanvallen of eetstoornissen in het verleden), en de NHS raadt het af tijdens de zwangerschap. Van andere antidepressiva, zoals SSRI's, is niet aangetoond dat ze helpen bij het stoppen, al kunnen ze wel de juiste keus zijn om een depressie zelf te behandelen. Vraag je huisarts of een stoppen-met-rokenprogramma welke mogelijkheid bij je past.