Wat teer met je longen doet: het volledige beeld

Kort antwoord: Teer is het kleverige bruine residu van deeltjes in sigarettenrook: een mengsel van kankerverwekkende stoffen, gifstoffen en irriterende stoffen. Het zet zich af in de longen, vertraagt het reinigingssysteem van de luchtwegen, jaagt ontstekingen, COPD en emfyseem aan, en draagt veel van de kankerverwekkende stoffen mee die achter longkanker zitten. Hoeveel een roker inademt, hangt af van hoe hij rookt: de teerwaarden die een machine meet, onderschatten wat mensen werkelijk binnenkrijgen.

"Teer" klinkt simpel, maar het is een van de schadelijkste bestanddelen van sigarettenrook. Niet omdat het één chemische stof is, maar omdat het honderden giftige verbindingen geconcentreerd rechtstreeks in kwetsbaar longweefsel brengt.

Wat teer eigenlijk is

Het woord "teer" op sigarettenverpakkingen verwijst naar de totale hoeveelheid deeltjes (total particulate matter, TPM) in rook, min water en nicotine. Het is geen losse verbinding, maar een complex bruin, stroperig mengsel met onder meer:

Polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK's): kankerverwekkende stoffen voor de longen, waaronder benzo[a]pyreen – een van de minstens 69 kankerverwekkende chemische stoffen die het National Cancer Institute in tabaksrook telt (zie onze lijst met chemische stoffen in sigaretten)
Tabaksspecifieke nitrosaminen (TSNA's): zeer sterke kankerverwekkende stoffen die alleen in tabak voorkomen
Fenolen en catecholen: stoffen die mutaties veroorzaken en tumorgroei bevorderen
Acroleïne en andere aldehyden: gif voor de trilhaartjes en irriterend voor de luchtwegen
Zware metalen: cadmium, chroom, arseen – die zich rechtstreeks in longweefsel afzetten
Radioactieve elementen: polonium-210, dat het NCI noemt bij de kankerverwekkende stoffen in rook

Terwijl rook afkoelt op weg van het brandende puntje naar je luchtwegen, condenseren veel van deze verbindingen tot piepkleine deeltjes – de "deeltjesfase" van rook – die klein genoeg zijn om diep de long in te worden gedragen.

Waar teer in de long terechtkomt

De menselijke luchtwegen hebben verschillende verdedigingslagen die ingeademde deeltjes moeten opvangen:

Neusharen en neusschelpen vangen grote deeltjes
Slijm in de luchtpijp en de bronchiën houdt middelgrote deeltjes vast
Trilhaartjes slaan ritmisch om het slijm met de gevangen deeltjes omhoog en naar buiten te werken

Rookdeeltjes zijn klein genoeg om langs veel van deze verdedigingslinies te komen. De fijnste bereiken het alveolaire gebied – de piepkleine longblaasjes waar de gasuitwisseling plaatsvindt – terwijl grotere deeltjes in de bronchiën blijven hangen.

Hoeveel teer zetten rokers af?

Niemand kan je een precies getal voor jezelf geven. In de EU en het VK is wettelijk een maximum vastgesteld van 10 mg teer per sigaret, gemeten door een rookmachine (de Tabaksproductenrichtlijn, artikel 3). Bij dat maximum komt een pakje per dag uit op 200 mg per dag, of ongeveer 73 gram per jaar. Maar het National Cancer Institute legt uit dat een machine niet kan voorspellen wat een roker inademt: diepere, langere en vaker genomen trekjes, of vingers over de ventilatiegaatjes in het filter, verhogen allemaal de werkelijke blootstelling.

Een deel van wat zich afzet, wordt opgeruimd door het reinigingssysteem van de luchtwegen en door afweercellen; de rest hoopt zich op. Dat is een deel van de reden waarom de longen van rokers verkleurd zijn.

Mechanisme 1: trilhaartjes buiten werking

Trilhaartjes (cilia) zijn microscopisch kleine haarachtige uitsteeksels op de cellen die de luchtwegen bekleden. Ze slaan ongeveer 12–15 keer per seconde in een gecoördineerde golf die slijm (met gevangen deeltjes en bacteriën) omhoog naar de keel beweegt, zodat het kan worden afgevoerd. Deze mucociliaire roltrap is het belangrijkste zelfreinigingsmechanisme van de long.

Teer uit sigaretten zet dit systeem op meerdere manieren buiten werking:

Irritatie: de irriterende stoffen in rook, waaronder aldehyden zoals acroleïne, veroorzaken ontsteking van het slijmvlies van de luchtwegen
Extra slijm: het geïrriteerde slijmvlies maakt meer slijm aan
Tragere reiniging: de gemeten mucociliaire klaring is bij rokers trager dan bij niet-rokers
Veranderd slijmvlies: bij langdurige blootstelling kunnen delen van het slijmvlies van celtype veranderen en hun trilhaartjes verliezen

Dat is een deel van de reden waarom rokers een "rokershoest" hebben, en waarom het National Cancer Institute zegt dat rokers een hoger risico lopen op longontsteking, tuberculose en andere infecties van de luchtwegen. Het goede nieuws is dat de reiniging zich na het stoppen herstelt: in één studie zat ze rond dag 15 weer binnen de normale waarden.

Mechanisme 2: longkanker

Teer is het belangrijkste vervoermiddel voor de kankerverwekkende stoffen voor de long in sigarettenrook. Het mechanisme verloopt in een aantal stappen:

Teer zet kankerverwekkende stoffen af (vooral PAK's en TSNA's), rechtstreeks in het slijmvlies van de bronchiën
PAK's worden door longenzymen (CYP1A1, CYP1B1) geactiveerd tot reactieve epoxiden
Deze epoxiden vormen covalente DNA-adducten: blijvende schade aan het DNA op bepaalde plekken
DNA-adducten veroorzaken mutaties in cruciale genen, vooral TP53 (het tumorsuppressorgen) en KRAS (een oncogen), wat rechtstreeks bijdraagt aan het kankerrisico door roken
Opgestapelde mutaties in belangrijke drijvende genen leveren uiteindelijk een kwaadaardige cel op

Daarom stijgt het risico op longkanker met hoe lang en hoeveel iemand rookt. Volgens de CDC hebben mensen die roken 15 tot 30 keer zoveel kans om longkanker te krijgen of eraan te overlijden, en hangt ongeveer 80% van de sterfgevallen door longkanker in de VS samen met roken. Ook mensen die nooit gerookt hebben, krijgen longkanker, door andere oorzaken: het resterende vijfde deel.

Mechanisme 3: COPD en emfyseem

Chronische obstructieve longziekte (COPD) wordt veroorzaakt door de ontstekingsreactie op teer, niet alleen door de kankerverwekkende stoffen.

De volgorde:

Teer veroorzaakt een chronische ontsteking in de luchtwegen en de longblaasjes
Neutrofielen en macrofagen geven proteasen af (vooral neutrofielelastase) om de irriterende stof af te breken en op te ruimen
Deze proteasen breken ook het elastine in de wanden van de longblaasjes af: het elastische weefsel waardoor longen kunnen uitzetten en terugveren
Kapotte wanden van longblaasjes smelten samen tot grotere, minder goed werkende luchtruimtes (emfyseem)
Littekens door ontsteking maken de luchtwegen stijver en nauwer (chronische bronchitis)
Gevolg: een toenemende, onomkeerbare belemmering van de luchtstroom

Emfyseem herstelt na het stoppen niet volledig. Kapotte longblaasjes groeien niet terug. Daardoor is het voorkomen van COPD – dus vroeg stoppen – veel effectiever dan welke behandeling ook.

Wat er met je longen gebeurt na het stoppen

Niet alle schade door teer is blijvend:

De reiniging versnelt binnen weken: rond dag 15 terug binnen de normale waarden in één studie, en duidelijk beter bij 63% van de stoppers na één maand in een andere
Hoesten kan eerst toenemen: volgens de NHS ruimen je longen het slijm op dat zich door het roken heeft opgehoopt, een proces van korte duur. De NHS zegt dat je naar de huisarts gaat als een hoest langer dan 3 weken aanhoudt, en dat je dringend hulp zoekt als je bloed ophoest of moeite hebt met ademhalen.
Hoesten en kortademigheid nemen af in de loop van het eerste jaar (WHO, CDC)
Het risico op longkanker daalt: na 10 tot 15 jaar tot ongeveer de helft van dat van iemand die doorrookt, al blijft het zelfs na 30 jaar hoger dan dat van iemand die nooit rookte
COPD vertraagt: de longfunctie gaat ongeveer half zo snel achteruit als bij iemand die doorrookt, maar schade door emfyseem is blijvend. Onze gids over hoe je longen herstellen na het stoppen behandelt wat COPD verandert

Hoe eerder je stopt, hoe meer je behoudt: in de British Doctors' Study vermeed stoppen op je 30e bijna al het extra sterfterisico van roken, en halveerde stoppen op je 50e het.

Bronnen

Hecht SS. "Tobacco carcinogens, their biomarkers and tobacco-induced cancer." Nature Reviews Cancer, 2003. PubMed
Saetta M et al. "Cellular and structural bases of chronic obstructive pulmonary disease." American Journal of Respiratory and Critical Care Medicine, 2001. PubMed
Rennard SI. "COPD: overview of definitions, epidemiology, and factors influencing its development." Chest, 1998. PubMed
National Cancer Institute. "Harms of Cigarette Smoking and Health Benefits of Quitting." cancer.gov
National Cancer Institute. "'Light' Cigarettes and Cancer Risk." cancer.gov
Europese Unie. Tabaksproductenrichtlijn 2014/40/EU, artikel 3. EUR-Lex

Veelgestelde vragen

Kun je teer uit je longen schoonmaken?

Er bestaat geen medische behandeling om teer uit je longen te "reinigen", en voor producten die als "detox" voor de longen worden verkocht, is geen bewijs. De eigen reiniging van je luchtwegen versnelt na het stoppen, en afweercellen ruimen in de loop van de tijd een deel van de afgezette deeltjes op. Stoppen voorkomt verdere ophoping, en dat is wat telt voor het risico op kanker en COPD.

Halen sigarettenfilters teer weg?

Filters verlagen de teerwaarde bij tests met een machine, maar het National Cancer Institute legt uit dat mensen die "light"-sigaretten roken net zoveel teer kunnen inademen als bij gewone sigaretten: door diepere, langere en vaker genomen trekjes, of door de ventilatiegaatjes in het filter met hun lippen of vingers af te dekken. In het echte leven ligt de hoeveelheid teer die mensen binnenkrijgen veel dichter bij elkaar dan de machinecijfers doen vermoeden.

Waarom zien de longen van rokers er zwart uit?

De zwarte verkleuring die je bij een autopsie in de longen van rokers ziet, is koolstof (roet) van de verbranding van de sigaret: dezelfde koolstof die uitlaatgassen van auto's zwart maakt. Macrofagen nemen deze koolstof op en hopen zich op in de lymfeklieren rond de longen, wat het kenmerkende uiterlijk geeft. De teerverbindingen zelf zijn bruin en vallen minder op dan de koolstofafzettingen.

Hoe lang duurt het voordat het risico op longkanker daalt na het stoppen?

Het daalt in de loop van jaren, niet maanden. Volgens de NHS halveert het risico om aan longkanker te overlijden na 10 jaar; de CDC en het rapport van de Surgeon General uit 2020 leggen die halvering bij 10 tot 15 jaar. Daarna blijft het dalen, maar het blijft zelfs na 30 jaar hoger dan dat van iemand die nooit rookte. Hoe eerder je stopt, hoe groter de daling.