Nicotinezouten vs freebase-nicotine: waarom de ene vape harder raakt

Heb je je ooit afgevraagd waarom een kleine pod-vape zoveel harder raakt dan een grote mod voor dikke wolken, of waarom Juul een cultureel fenomeen werd terwijl eerdere e-sigaretten een nichemarkt bleven? Het antwoord is scheikunde. Om precies te zijn: het verschil tussen freebase-nicotine en nicotinezouten.

Dat onderscheid doet ertoe. Het is geen klein technisch detail. Het verandert wezenlijk hoe nicotine je lichaam binnenkomt, hoe snel het je hersenen bereikt en hoe diep het je beloningssysteem omvormt. Wie wil stoppen, moet het begrijpen.

De scheikunde: wat zijn nicotinezouten?

Nicotine in zijn natuurlijke vorm, zoals het in het tabaksblad zit, is een zout. Het is gebonden aan verschillende organische zuren. Toen tabaksfabrikanten de moderne sigaret ontwikkelden, ontdekten ze dat nicotine in de freebase-vorm (door de pH te verhogen) vluchtiger werd en makkelijker door het longweefsel werd opgenomen. Philip Morris gebruikte vanaf de jaren 1960 op die manier ammoniakchemie in Marlboro, en andere fabrikanten deden het na.

Freebase-nicotine is de zuivere, niet-geprotoneerde vorm van nicotine. Het heeft een hogere pH (basischer), waardoor het makkelijker door biologische membranen wordt opgenomen, maar bij hoge concentraties geeft het ook een scherpe throat hit, een prikkel in de keel. Daarom kwamen traditionele e-sigaretten met freebase-nicotine niet verder dan ongeveer 18–24 mg/mL. Hoger wordt pijnlijk om te inhaleren.

Nicotinezouten lossen dat probleem op. Door een zuur, meestal benzoëzuur, aan freebase-nicotine toe te voegen, ontstaat een geprotoneerd nicotinezout met een lagere pH (dichter bij de natuurlijke pH van het lichaam). Dat doet twee belangrijke dingen:

1. Het maakt de keel minder ruw. Nicotinezout van 50 mg/mL voelt zachter aan dan freebase-nicotine van 24 mg/mL. Door de lagere pH prikkelt de damp het keelweefsel minder, en zo worden concentraties mogelijk die met freebase niet te verdragen zouden zijn.

2. Het verandert de opnamesnelheid. Ondanks de lagere pH (die in theorie de opname door membranen zou moeten vertragen) worden nicotinezouten met benzoëzuur snel opgenomen, in de praktijk misschien zelfs sneller dan freebase. Waarom precies, is nog niet helemaal duidelijk. Het gaat niet om hoe nicotine zich aan receptoren bindt in de hersenen; dat doet nicotine pas als ze daar is aangekomen. De snelheid gaat over hoe snel ze in het bloed komt. Meetbaar is het resultaat: het nicotinegehalte in het bloed schiet snel omhoog, met een farmacokinetisch profiel dat lijkt op dat van een gewone sigaret.

Dat tweede punt is de kern. De snelheid van de afgifte maakt het verschil tussen een mild opwekkend middel en een sterk verslavende drug.

Waarom de snelheid van afgifte ertoe doet bij verslaving

De neurowetenschap van verslaving kent een vaststaand principe: hoe sneller een middel de hersenen bereikt, hoe verslavender het is. Daarom is crack verslavender dan cocaïnepoeder (gerookt tegenover gesnoven), en heroïne via een ader verslavender dan opioïden via de mond. Hetzelfde middel, een andere snelheid, een heel ander verslavingsrisico.

Voor nicotine geldt hetzelfde. Een nicotinepleister geeft nicotine langzaam af over uren: hij vermindert de trek, maar geeft vrijwel geen "kick" en heeft een verwaarloosbaar misbruikrisico. Een sigaret brengt binnen 10–20 seconden na elk trekje een golf nicotine naar de hersenen. Die snelle piek zet een uitbarsting van dopamine in de nucleus accumbens in gang, en dat belonende gevoel drijft het herhaalde gebruik.

Traditionele e-sigaretten met freebase-nicotine zaten daar ergens tussenin. Ze gaven nicotine af, maar in vrij lage concentraties en met een tragere opname dan sigaretten. Veel rokers die vroege e-sigaretten probeerden, vonden ze onbevredigend: de nicotine kwam te geleidelijk, te vlak. Het stilde de behoefte niet.

Nicotinezouten veranderden dat volledig.

Juul en de revolutie van het nicotinezout

Juul heeft nicotinezouten niet uitgevonden, maar bracht ze zo op de markt dat de hele vape-industrie veranderde. Juul kwam in 2015 in de VS uit met een vloeistof met nicotinezout van 59 mg/mL (verkocht als 5%); de versie voor de EU en het VK is begrensd op 20 mg/mL. Het patent (US 9,215,895) stelt dat zouten met benzoëzuur, salicylzuur of levulinezuur "produce a satisfaction in an individual user consistent with efficient transfer of nicotine and a rapid rise in nicotine plasma levels" (een bevrediging geven die past bij een efficiënte overdracht van nicotine en een snelle stijging van de nicotinespiegel in het plasma), en dat de formules die het snelst werden opgenomen het dichtst bij een sigaret werden beoordeeld.

Onafhankelijke tests bevestigen dat. In een Brits laboratoriumonderzoek met 20 mensen die zowel rookten als vapeten, lag de nicotinecurve in het bloed van de Amerikaanse Juul dicht bij die van een sigaret: een piek van 20,4 ng/mL na 4 minuten, tegenover 19,2 ng/mL na 6 minuten voor hun gewone sigaret. De andere geteste e-sigaretten bereikten een lagere piek, en later. De EU-versie met 20 mg/mL gaf veel minder af: een piek van 3,8 ng/mL tegenover 21,1 voor de Amerikaanse Juul.

Juist doordat het farmacokinetisch op een sigaret leek, werd Juul explosief populair, bij rokers die een alternatief zochten en (en dat is het probleem) bij niet-rokers, onder wie tieners die nooit met sigaretten in aanraking waren geweest. Het maakte Juul ook veel verslavender dan eerdere generaties e-sigaretten.

Opnamecurves: nicotinezouten vs freebase vs sigaretten

In de laboratoriumonderzoeken hierboven gaven vijf minuten gebruik deze pieken:

Gewone sigaret: ongeveer 19–21 ng/mL, bereikt zo'n 6 minuten na het begin. Nicotine uit rook bereikt binnen enkele seconden na elk trekje de hersenen.

Sterke pod met nicotinezout (Amerikaanse Juul, 59 mg/mL): ongeveer 20–21 ng/mL, bereikt na zo'n 4 minuten, dicht bij een sigaret.

Andere e-sigaretten, waaronder navulbare en minder sterke producten: gemiddeld lagere en latere pieken (ongeveer 11 ng/mL in het eerste onderzoek), al lopen de resultaten sterk uiteen per apparaat en gebruiker.

Nicotinepleister: een langzame, gelijkmatige afgifte over uren, zonder scherpe pieken. Daarom verzacht een pleister de ontwenning, maar geeft hij geen "kick".

Verslavingsonderzoekers denken over het algemeen dat niet alleen telt hoeveel van een middel de hersenen bereikt, maar ook hoe snel: hoe sneller de stijging, hoe sterker de bekrachtiging. Dat is de belangrijkste reden waarom een kleine, sterke pod met zout mensen steviger kan vasthouden dan een zwak freebase-apparaat, al heeft geen enkel onderzoek dit rechtstreeks gemeten in afhankelijkheidsscores.

Waarom de ontwenning bij nicotinezout zwaarder kan zijn

Er is weinig direct onderzoek naar stoppen met vapes met nicotinezout, dus deze paragraaf redeneert vanuit hoe nicotine werkt en niet vanuit studies. Als je een sterk apparaat met nicotinezout gebruikte, zijn je hersenen gewend geraakt aan snelle, hoge nicotinepieken. Als je stopt:

• Zwaarder gebruik betekent meestal zwaardere ontwenning. Bij rokers gaat een sterkere nicotineafhankelijkheid samen met heftigere ontwenning en minder geslaagde stoppogingen, en waarschijnlijk geldt hetzelfde voor veel vapen.
• De trek kan aanvoelen als trek in een sigaret. Omdat de nicotinecurve op die van een sigaret lijkt, kun je trek verwachten op dezelfde soort momenten en plekken.
• Afbouwen is lastiger. Van 50 mg/mL nicotinezout naar nul is een grotere farmacologische stap dan van 6 mg/mL freebase naar nul. Veel stopdeskundigen raden aan de nicotine geleidelijk te verminderen, maar de beschikbare sterktes van commerciële pods zijn vaak beperkt (bijvoorbeeld 50 mg, dan 25 mg, dan niets), waardoor rustig afbouwen moeilijk is.
• NVM kan tekortschieten. Nicotinevervangende middelen (NVM) zoals pleisters, kauwgom en zuigtabletten geven nicotine veel langzamer af dan een vape met nicotinezout. Wie gewend is aan de snelle piek, kan NVM frustrerend onbevredigend vinden en het minder trouw gebruiken.

Wat dit in de praktijk betekent

Gebruik je een apparaat met een hoge concentratie nicotinezout en wil je stoppen, dan heeft deze scheikunde directe gevolgen voor je aanpak:

Overweeg eerst over te stappen op freebase. Eerst overstappen van een pod-apparaat met 50 mg/mL naar een freebase-apparaat met een lagere concentratie (6–12 mg/mL) en daarna helemaal stoppen, kan de laatste stap beter te doen maken. Onze gids over stoppen met vapen beschrijft die manier van afbouwen uitgebreid. In feite laat je je hersenen eerst het patroon van snelle afgifte afleren, voordat je de nicotine helemaal schrapt.

Reken erop dat de eerste dagen het zwaarst zijn. Volgens de NHS zijn ontwenningsverschijnselen meestal het sterkst in de eerste week, vooral in de eerste 3 dagen, en duren ze gemiddeld drie tot vier weken. Zo werkt nicotineontwenning; het is geen teken dat je niet kunt stoppen.

Combinatie-NVM kan meer helpen. Een pleister voor een gelijkmatige basis aan nicotine, plus kauwgom, een zuigtablet of een spray voor plotselinge trek: dat is de aanpak die de NHS beschrijft, en bij rokers werkt een pleister in combinatie met een snelwerkende vorm beter dan één product alleen. Studies bij mensen die stoppen met vapen zijn er nog weinig. Een apotheker kan je helpen kiezen, zeker als je zwanger bent of een hartaandoening hebt.

Begrijp waarvoor het apparaat gemaakt is. Het patent van Juul beschrijft dat de zouten gekozen zijn voor een snelle stijging van nicotine in het bloed, die gebruikers dicht bij een sigaret beoordelen. Dat stoppen moeilijk is, zegt meer over dat ontwerp dan over jou.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen nicotinezouten en freebase-nicotine?

Freebase-nicotine is de zuivere, basische vorm van nicotine die in traditionele e-sigaretten en in sigaretten zit. Nicotinezouten ontstaan door een zuur (meestal benzoëzuur) aan freebase-nicotine toe te voegen, waardoor de pH daalt. Daardoor is de damp bij hoge concentraties zachter en verandert hoe snel nicotine wordt opgenomen. Het gevolg is dat nicotinezouten bij 30–50 mg/mL te gebruiken zijn zonder scherpe prikkel in de keel, wat een snellere nicotineafgifte mogelijk maakt die meer op een sigaret lijkt.

Zijn nicotinezouten verslavender dan freebase?

Waarschijnlijk wel, al is het nooit rechtstreeks vergeleken. Nicotinezouten maken veel hogere sterktes mogelijk (tot 59 mg/mL in de VS, tegenover 3–18 mg/mL voor gangbare freebase) met een zachtere inhalatie, en in labtests gaven sterke pods met zout nicotine ongeveer even snel af als een sigaret. Snellere, grotere doses geven volgens de gangbare opvatting een sterkere afhankelijkheid.

Waarom gebruikte Juul nicotinezouten?

Om rokers het soort nicotinekick te geven dat ze van een sigaret krijgen. Het patent van Juul zegt dat zouten met benzoëzuur en vergelijkbare zuren "a rapid rise in nicotine plasma levels" (een snelle stijging van de nicotinespiegel in het plasma) geven, en een bevrediging die dichter bij die van een sigaret wordt beoordeeld. Labtests van het Amerikaanse product vonden een nicotinecurve in het bloed die dicht bij die van een sigaret lag.

Is stoppen met nicotinezout moeilijker dan met gewoon vapen?

Waarschijnlijk wel, al is er weinig direct onderzoek. Meer nicotine-inname betekent over het algemeen sterkere afhankelijkheid en ontwenning, en een apparaat dat een snelle kick geeft zoals een sigaret, legt sterke verbanden tussen vapen en bepaalde momenten en plekken. Daar komt de trek vandaan.

Kun je nicotinepleisters gebruiken om te stoppen met een Juul of een vape met nicotinezout?

Ja, maar veel gebruikers vinden alleen pleisters niet genoeg, omdat de afgifte zoveel langzamer is dan hun hersenen gewend zijn. Een combinatie, een pleister voor de basis aan nicotine plus kauwgom of zuigtabletten voor acute trek, werkt meestal beter. Sommige artsen raden ook aan eerst over te stappen op een freebase-vape met een lagere concentratie, voordat je overgaat op NVM of helemaal stopt.

Hoeveel nicotine zit er in een Juul-pod vergeleken met sigaretten?

Een Amerikaanse Juul-pod bevat ongeveer 0,7 mL van 59 mg/mL, dus zo'n 40 mg nicotine. Volgens Juul geeft één pod ongeveer evenveel trekjes als een pakje sigaretten (ongeveer 200). Een sigaret bevat ruwweg 10–14 mg nicotine, waarvan een roker ongeveer 1–1,5 mg opneemt. Hoeveel nicotine iemand uit een pod opneemt, hangt sterk af van hoe die trekt, dus elke vergelijking tussen een pod en een pakje is grof. Een volledig overzicht van het nicotinegehalte per apparaat vind je in hoeveel nicotine er in een vape zit. Wil je je eigen pod of wegwerpvape doorrekenen met de gepubliceerde metingen per trekje, gebruik dan de Calculator nicotine-inname bij vapen.

Lees verder

• Hoeveel nicotine zit er in een vape? – nicotineconcentraties van alle belangrijke soorten apparaten, en hoe ze zich verhouden tot sigaretten.
• Stoppen met vapen – praktische manieren om te stoppen, met afbouwplannen voor wie veel nicotinezout gebruikt.
• Vapen vs roken – hoe de afgifte, de gezondheidseffecten en het verslavingsrisico van vapen zich verhouden tot die van sigaretten.